Page 25 - E-Tez Bülteni Mart 2026, Sayı 5

S
K
Y
S
İ
Ü
Z
E
N
A

E

S
L
YÜKSEK LİSANS TEZİ İ
T
K
a
a
y
t
s
i
i
v
l

B
e

i
t
s
g
i
k
i
l
B
İ İstatistik ve Bilgisayar Bilimleri i
i
l
e
m
r
s
t
r
a

A n a b i l i m D a l ı
Anabilim Dalı
A
l
a
k
r

o
s
ı
d
r
o
a
n

P
k
e
a
r
m
a
t
e
j
r
o
i
r
l
e
e
e
a

İ
K
l
l

i
e
t
M
a
Hava Kalitesi İle Meteorolojik Parametreler Arasındaki i
H

i
s
a
t
v
e
k
i
l
i
z

e
i
z
o
a
b
İ
l
n

ş
i
–

İ İlişkilerin İstatistiksel Analizi – Trabzon İli i
r
T
l
s

s
İ
A
t
t
e
a
l
t

i
i
k
a
r
l
s
i
n
n
e
N

u
n
Ö
C
Ü
Ü
R
M
S
r
a
K

Sena Nur KÖMÜRCÜ
T e z D a n ı ş m a n ı : D r . Ö ğ r . Ü y e s i B u ğ r a K a a n T İ R Y A K İ
Tez Danışmanı: Dr. Öğr. Üyesi Buğra Kaan TİRYAKİ
Tez Özeti
Bu çalışmada, Trabzon ilinde 2015–2024 dönemine ait saatlik gözlemler kullanılarak hava kalitesi parametreleri (PM10, SO2, NO2,
NOX, NO) ile meteorolojik değişkenler arasındaki ilişkiler istatistiksel olarak incelenmiştir. Zaman serilerinin yapısı STL ayrıştırması,
ACF–PACF analizi ve Mann–Kendall eğilim testiyle değerlendirilmiştir. Değişkenler arasındaki doğrusal olmayan bağımlılık yapısını
ve özellikle uç değerlerde güçlenen kuyruk bağımlılığını ortaya koymak amacıyla copula tabanlı modeller kullanılmış; mevsimsel
ölçekte ilişkilerin yönü ve şiddeti yorumlanmıştır. Tahmin aşamasında, meteorolojik değişkenlerden yararlanarak kirletici
konsantrasyonlarının farklı tahmin ufuklarında öngörülmesi için makine öğrenmesi modelleri kurulmuş ve copula bilgisinin entegre
edildiği hibrit yaklaşımların performans katkısı değerlendirilmiştir. Ayrıca, kısa süreli yüksek kirlilik epizotlarının risk boyutunu nicel
olarak belirlemek üzere eşik aşımı yaklaşımına dayalı ekstrem değer analizi uygulanmış, Genelleştirilmiş Pareto Dağılımı ile kuyruk
davranışı ve geri dönüş periyotları incelenmiştir. Bulgular, meteorolojik koşulların kirleticilerin birikim/dağılım süreçlerinde belirleyici
olduğunu ve uç olayların mevsimsel dinamiklerle doğrudan ilişkili olduğunu göstermektedir.
Anahtar kelimeler: Hava kalitesi, meteorolojik parametreler, zaman serileri, Copula modelleri, ekstrem değer teorisi,
makine öğrenmesi, PM10, SO2, NO2, NOX, NO, trend analizi, bağımlılık analizi, Trabzon