Karadeniz Teknik Üniversitesi Stratejik AraÅŸtırma Merkezi (KTÜ-SAM) olarak, küresel sistemde meydana gelen kırılmaları, ekonomik güç deÄŸiÅŸimlerini ve toplumsal krizleri disiplinlerarası bir perspektifle incelemeye devam ediyoruz. Bu haftaki bültenimizde, merkez bankalarının para politikalarından Asya-Pasifik'teki güvenlik mimarisine, küresel iklim finansmanından Güney Asya'daki siyasi dalgalanmalara kadar geniÅŸ bir yelpazeyi farklı baÅŸlıklar altında analiz ediyoruz.

1. Küresel Ekonomi Politik

Fed'in Faiz Politikaları ve GeliÅŸmekte Olan Piyasalara Etkisi Amerikan Merkez Bankası'nın (Fed) son çeyrekte izlediÄŸi faiz indirim döngüsü, küresel sermaye akışlarında belirgin bir yön deÄŸiÅŸikliÄŸine neden oluyor. Yüksek borçluluk oranlarına sahip geliÅŸmekte olan ekonomiler için bu durum kısa vadeli bir rahatlama saÄŸlasa da, doların küresel rezerv para statüsündeki dalgalanmalar yerel para birimleri üzerinde yeni baskılar yaratıyor. Özellikle Latin Amerika ve Güney Asya'daki yükselen piyasalar, sıcak para giriÅŸlerini üretime dönüÅŸtürmekte zorlanırken, enflasyonist riskler yerel merkez bankalarını temkinli olmaya itiyor. Uzmanlar, Fed'in 2026 sonuna kadar atacağı adımların, küresel borç krizinin hafiflemesinden ziyade yeni bir finansal kutuplaÅŸmaya yol açabileceÄŸi konusunda uyarıyor.

Avrupa BirliÄŸi Yapay Zeka Yasası'nın (AI Act) Küresel Ticarete Yansımaları Avrupa BirliÄŸi'nin yürürlüÄŸe koyduÄŸu kapsamlı Yapay Zeka Yasası, teknoloji devlerinin Avrupa pazarındaki faaliyetlerini yeniden yapılandırmasını zorunlu kılıyor. Yüksek riskli yapay zeka sistemlerine getirilen katı ÅŸeffaflık ve denetim standartları, ABD ve Çin merkezli teknoloji ÅŸirketlerinin milyarlarca dolarlık uyum maliyetleriyle karşılaÅŸmasına neden oldu. Bu yasal düzenleme, yalnızca bir teknoloji regülasyonu olmanın ötesinde, AB'nin normatif gücünü (brussels effect) kullanarak küresel dijital ticareti kendi standartlarına göre dizayn etme stratejisidir. Veri mahremiyeti ve algoritmik ÅŸeffaflık konularında AB standartlarına uymayan ÅŸirketlerin pazar payı kaybetmesi, Asya ve Amerika'da benzer yasal hazırlıkların hızlanmasına yol açıyor.

BRICS+ GeniÅŸlemesi ve Küresel Ticarette Dedolarizasyon EÄŸilimleri BRICS ülkelerinin yeni üyelerle geniÅŸlemesinin ardından, blok içi ticarette yerel para birimlerinin kullanılmasını teÅŸvik eden "dedolarizasyon" adımları hız kazanıyor. Özellikle enerji ticareti ve kritik hammaddelerin fiyatlandırılmasında Çin Yuanı ve Hindistan Rupisi'nin kullanım oranlarındaki artış, ABD Doları'nın hegemonyasına yönelik uzun vadeli ve stratejik bir meydan okuma olarak deÄŸerlendiriliyor. SWIFT sistemine alternatif ödeme altyapılarının test edilmesi ve blok içi merkez bankaları arasında kurulan dijital para köprüleri, küresel finansal sistemin tek kutuplu yapısını derinden sarsıyor. Bu durum, yaptırım riskinden kaçınmak isteyen Küresel Güney ülkeleri için yeni bir ekonomik cazibe merkezi oluÅŸturuyor.

Kritik Mineraller Tedarik Zincirinde Afrika'nın Yükselen Rolü Elektrikli araç (EV) ve yenilenebilir enerji teknolojilerinin kalbinde yer alan lityum, kobalt ve nadir toprak elementleri (REE) için verilen küresel mücadelede Afrika kıtası jeo-ekonomik bir savaÅŸ alanına dönüÅŸtü. Çin'in kıtadaki maden yatırımlarına karşı ABD ve AB'nin "Kritik Mineraller Kulübü" inisiyatifiyle milyarlarca dolarlık altyapı fonları açıklaması, Afrika ülkelerine yeni pazarlık avantajları sunuyor. Demokratik Kongo, Zimbabve ve Namibya gibi ülkeler, ham cevher ihracatını kısıtlayarak katma deÄŸerli iÅŸleme tesislerinin kendi topraklarında kurulmasını zorunlu kılan yasalar çıkarıyor. Bu "kaynak milliyetçiliÄŸi" trendi, küresel yeÅŸil dönüÅŸümün maliyetlerini artırırken, tedarik zinciri güvenliÄŸini ülkelerin ulusal güvenlik doktrinlerinin merkezine yerleÅŸtiriyor.

Meksika ve Vietnam'ın 'Friendshoring' Stratejisindeki Yeni Konumları ABD ve Çin arasındaki ticaret savaÅŸları ve teknolojik ayrışma (decoupling) süreci, çok uluslu ÅŸirketlerin üretim hatlarını dost ve müttefik ülkelere kaydırması (friendshoring) stratejisini hızlandırdı. Bu jeo-ekonomik yeniden yapılanmadan en kârlı çıkan ülkelerin başında Meksika ve Vietnam geliyor. Meksika, coÄŸrafi yakınlığı sayesinde otomotiv ve elektronik sektörlerinde ABD'nin en büyük tedarikçisi konumuna yükselirken; Vietnam, yarı iletken ve tekstil üretiminde Çin'e en güçlü alternatif olarak öne çıkıyor. Ancak bu hızlı sanayileÅŸme dalgası, söz konusu ülkelerin yerel altyapılarında (enerji ve lojistik) ciddi kapasite aşımına neden olmakta ve tedarik zincirlerinin kalıcı olarak çeÅŸitlendirilmesinin önündeki en büyük fiziki engel olarak belirmektedir.

2. Uluslararası Güvenlik ve Jeopolitik

NATO'nun DoÄŸu Kanadı'nda Artan Askeri Yığınak ve Baltık GüvenliÄŸi Rusya ile Batı arasındaki stratejik gerilim, NATO'nun doÄŸu kanadındaki güvenlik mimarisini SoÄŸuk SavaÅŸ'tan bu yana en yüksek teyakkuz seviyesine çıkardı. Özellikle Polonya ve Baltık ülkelerine yerleÅŸtirilen yeni nesil hava savunma sistemleri, ağır zırhlı tugaylar ve kalıcı komuta merkezleri, Avrupa'nın güvenlik konseptinin "caydırıcılıktan" "ileri savunmaya" (forward defense) dönüÅŸtüÄŸünü kanıtlıyor. Baltık Denizi'nin Ä°sveç ve Finlandiya'nın da katılımıyla adeta bir "NATO gölüne" dönüÅŸmesi, Rusya'nın Kaliningrad eksenindeki askeri manevra alanını ciddi ÅŸekilde daraltıyor. Bu militarizasyon süreci, bölge ülkelerinin savunma bütçelerini GSYH'nin %3'ünün üzerine çıkarmasına ve konvansiyonel silahlanma yarışının tehlikeli bir boyuta ulaÅŸmasına neden oluyor.

Güney Çin Denizi'nde Tırmanan Filipinler-Çin GerginliÄŸi Hint-Pasifik bölgesinin en kritik fay hatlarından biri olan Güney Çin Denizi'nde, Filipinler ve Çin sahil güvenlik unsurları arasındaki fiziki temaslar ve "gri bölge" çatışmaları tehlikeli bir tırmanış gösteriyor. Çin'in Ä°kinci Thomas Sığı'ndaki (Second Thomas Shoal) Filipin askeri ikmal gemilerine yönelik tazyikli su ve lazerli engellemeleri, ABD'nin Filipinler ile olan Karşılıklı Savunma AntlaÅŸması'nı tetikleme sınırına yaklaÅŸmış durumda. Yeni Delhi ve Tokyo yönetimlerinin Manila'ya saÄŸladığı askeri donanım destekleri, sorunun ikili bir anlaÅŸmazlıktan çıkarak ABD-Çin rekabetinin denizcilik alanındaki en somut güç denemesine dönüÅŸtüÄŸünü gösteriyor. Bölgedeki herhangi bir taktiksel hesap hatası, geniÅŸ çaplı bir konvansiyonel çatışmayı ateÅŸleme potansiyeli taşıyor.

Kuzey Kutbu'nda (Arktik) Yeni Rekabet: Enerji ve Güvenlik Küresel ısınmanın etkisiyle Arktik Okyanusu'ndaki buzulların erimesi, bölgeyi devasa enerji rezervlerine ve yeni deniz ticaret rotalarına (Kuzey Denizi Rotası) açarak büyük güçler arasında yeni bir jeopolitik rekabet alanı yarattı. Rusya'nın bölgedeki askeri üslerini modernize edip buzkıran filosuyla nükleer denizaltı devriyelerini artırmasına karşılık, ABD ve NATO müttefikleri Kuzey Kutbu'nda tarihinin en büyük kış tatbikatlarını düzenliyor. Çin'in kendini "Arktik'e yakın devlet" olarak tanımlayarak bölge ülkeleriyle ekonomik ortaklıklar kurma çabası, stratejik denklemi daha da karmaşıklaÅŸtırıyor. Arktik Konseyi'nin diplomatik iÅŸlevini büyük ölçüde yitirmesi, bölgenin silahsızlandırılmış yapısının hızla çökmesine neden oluyor.

Yapay Zeka Destekli Otonom Silah Sistemleri ve Savaşın GeleceÄŸi Modern muharebe sahalarında, insan denetiminden bağımsız olarak hedef belirleyip imha edebilen Yapay Zeka (AI) destekli Ölümcül Otonom Silah Sistemlerinin (LAWS) kullanımı savaşın doÄŸasını radikal bir biçimde deÄŸiÅŸtiriyor. Özellikle asimetrik çatışma bölgelerinde yoÄŸun olarak kullanılan sürü dronlar (drone swarms) ve algoritmik karar alma mekanizmaları, konvansiyonel orduların savunma doktrinlerini geçersiz kılıyor. BirleÅŸmiÅŸ Milletler nezdinde bu silahların sınırlandırılmasına yönelik Cenevre görüÅŸmelerinin sonuçsuz kalması, teknolojik olarak üstün devletlerin bu alandaki Ar-Ge yarışını hızlandırmasına yol açıyor. Makinelerin ahlaki ve hukuki sorumluluk taşıyamayacağı gerçeÄŸi, uluslararası insancıl hukukun (Cenevre SözleÅŸmeleri) geleceÄŸi açısından devasa bir kriz yaratmaktadır.

Orta DoÄŸu'da Çin'in Artan Diplomatik Nüfuzu ve Arabuluculuk Rolü ABD'nin Orta DoÄŸu'daki güvenlik taahhütlerini azaltarak dikkatini Asya'ya kaydırdığı bir dönemde, Çin'in bölgedeki ekonomik ağırlığını diplomatik nüfuza dönüÅŸtürme stratejisi derinleÅŸiyor. Ä°ran ile Suudi Arabistan arasında saÄŸlanan tarihi normalleÅŸmenin ardından, Pekin yönetiminin Körfez ülkeleriyle imzaladığı uzun vadeli enerji ve altyapı anlaÅŸmaları, Çin'in geleneksel "müdahalesizlik" ilkesinden pragmatik bir "istikrar saÄŸlayıcı" role geçiÅŸ yaptığını gösteriyor. Hem Ä°srail hem de Arap dünyasıyla dengeli iliÅŸkiler kurabilen ender aktörlerden biri olan Çin'in bu yumuÅŸak güç diplomasisi, Washington'un bölgedeki geleneksel müttefikleri üzerindeki baskı kurma kapasitesini zayıflatıyor ve çok kutuplu bir Orta DoÄŸu mimarisinin temellerini atıyor.

3. Çevre, Ä°klim ve Toplum

Akdeniz Havzası'nda Artan Aşırı Ä°klim Olayları ve Tarımsal Kriz Akdeniz havzası, küresel iklim krizinin merkez üslerinden biri olmaya devam ediyor. Özellikle Ä°spanya, Ä°talya, Yunanistan ve Türkiye'yi kapsayan coÄŸrafyada art arda yaÅŸanan yıkıcı seller ve rekor kıran kuraklık dalgaları, bölgesel gıda güvenliÄŸini doÄŸrudan tehdit ediyor. Zeytinyağı, narenciye ve tahıl gibi stratejik tarım ürünlerindeki ciddi rekolte kayıpları, Avrupa genelinde gıda enflasyonunu tetiklerken, kırsal kesimdeki çiftçilerin protestolarını ÅŸiddetlendiriyor. Ä°klim deÄŸiÅŸikliÄŸinin neden olduÄŸu hidrolojik dengesizlikler, sadece tarımsal bir sorun olmaktan çıkıp, su kaynaklarının yönetimi üzerinden sınır aÅŸan ülkeler arasında potansiyel güvenlik ve göç krizlerine zemin hazırlayan stratejik bir meseleye dönüÅŸmüÅŸtür.

COP31 Öncesi Küresel Ä°klim Finansmanı ve "Kayıp ve Zarar" Tartışmaları Gelecek yıl düzenlenecek olan COP31 Ä°klim Zirvesi öncesinde, geliÅŸmiÅŸ ve geliÅŸmekte olan ülkeler arasındaki "iklim adaleti" tartışmaları giderek sertleÅŸiyor. Karbon emisyonlarında tarihsel sorumluluÄŸu düÅŸük ancak iklim krizinin yıkıcı etkilerine en çok maruz kalan Küresel Güney ülkeleri, kurulan "Kayıp ve Zarar Fonu"na (Loss and Damage Fund) geliÅŸmiÅŸ Batılı devletlerden beklenen milyarlarca dolarlık sermaye aktarımının yapılmamasını sert bir dille eleÅŸtiriyor. Ä°klim finansmanının krediler yerine hibeler ÅŸeklinde verilmesi gerektiÄŸi yönündeki talepler, uluslararası finans kuruluÅŸlarında yapısal reform çaÄŸrılarını beraberinde getiriyor. Ä°klim diplomasisindeki bu tıkanıklık, küresel yeÅŸil dönüÅŸümün adil bir ÅŸekilde gerçekleÅŸmesinin önündeki en büyük diplomatik engeldir.

Plastik KirliliÄŸine Karşı Küresel AnlaÅŸma Müzakerelerinde Son Durum BirleÅŸmiÅŸ Milletler Çevre Programı (UNEP) öncülüÄŸünde yürütülen Küresel Plastik AnlaÅŸması müzakerelerinde sona yaklaşılırken, petrol üreticisi ülkeler ile çevreci koalisyonlar arasındaki ayrışma derinleÅŸiyor. Mikroplastiklerin insan kanında ve okyanusun en derin çukurlarında tespit edilmesinin ardından, tek kullanımlık plastiklerin üretiminin kademeli olarak durdurulması ve döngüsel ekonomi modeline geçilmesi hedefleniyor. Ancak, petrokimya endüstrisine sahip dev ekonomiler, üretim kısıtlamaları yerine sadece "atık yönetimi ve geri dönüÅŸüm" odaklı bir anlaÅŸmada diretiyor. Yasal olarak baÄŸlayıcı olması planlanan bu antlaÅŸmanın nihai metninin nasıl ÅŸekilleneceÄŸi, dünyanın en büyük kirletici sektörlerinden birinin ekonomik kaderini belirleyecek.

Amazon Ormanları'nda OrmansızlaÅŸma Hızındaki DeÄŸiÅŸimler Brezilya'da hükümetin uyguladığı katı çevre politikaları ve uydu destekli denetim mekanizmaları sayesinde Amazon yaÄŸmur ormanlarındaki yasa dışı aÄŸaç kesim oranlarında belirli bir düÅŸüÅŸ trendi yakalandı. Dünyanın en büyük karbon yutağı konumundaki Amazonların korunması, küresel karbon döngüsünün dengelenmesi açısından hayati bir baÅŸarı olarak görülüyor. Ancak, tarım lobilerinin siyasi baskıları, yasa dışı altın madenciliÄŸi (garimpo) faaliyetleri ve orman alanlarını soya/et üretimine açma yönündeki ekonomik rant hırsı, elde edilen bu kırılgan çevresel baÅŸarıyı her an tersine çevirme potansiyeli taşıyor. Uluslararası toplumun Amazonların korunması için saÄŸladığı fonların sürdürülebilirliÄŸi, bu ekolojik mücadelenin kaderini belirleyecek.

Ä°klim Kaynaklı Göç Dalgaları ve Avrupa'nın Göç Politikaları Sahra Altı Afrika ve Güney Asya'da yaÅŸanan çölleÅŸme, deniz seviyesi yükselmeleri ve aşırı hava olayları, milyonlarca insanı yerinden ederek "iklim mültecileri" kavramını uluslararası politikanın merkezine taşıdı. Avrupa BirliÄŸi sınırlarına yönelen bu yeni ve devasa göç dalgaları, kıta genelinde göçmen karşıtı saÄŸ popülist partilerin güç kazanmasına ve Avrupa'nın sınır güvenliÄŸi politikalarını (Frontex) giderek daha militarize bir yapıya dönüÅŸtürmesine neden oluyor. Uluslararası hukukun henüz resmi olarak tanımadığı "iklim mülteciliÄŸi" statüsü, hem insan hakları örgütleri ile hükümetler arasında hukuki bir kriz yaratmakta hem de göçün kaynak ülkelerinde kalıcı uyum ve dayanıklılık projelerine yatırım yapılmasını zorunlu kılmaktadır.

4. Bölgesel Odak - Güney Asya

Hindistan'ın 'Çin'den Ayrışma' (Decoupling) Stratejisi ve Ekonomik YükseliÅŸi Hindistan, küresel tedarik zincirlerinin Çin'e olan bağımlılığını azaltma (China Plus One) arayışından ekonomik olarak en çok fayda saÄŸlayan aktör konumunda. BaÅŸbakan Modi yönetiminin baÅŸlattığı "Make in India" kampanyası ve çok uluslu ÅŸirketlere sunulan dev teÅŸvikler (PLI), Apple baÅŸta olmak üzere teknoloji devlerinin üretim hatlarını hızla Hindistan'a kaydırmasını saÄŸladı. Yıllık %7'ye yaklaÅŸan GSYH büyümesiyle dünyanın en hızlı büyüyen büyük ekonomisi olan Hindistan, teknolojik altyapısını ve liman kapasitelerini geliÅŸtirerek Küresel Güney'in yeni sanayi devi olmaya hazırlanıyor. Ancak bürokratik hantallık, iÅŸ gücü niteliÄŸi sorunları ve iç siyasetteki kutuplaÅŸmalar, bu ekonomik rüyanın önündeki yapısal engeller olarak varlığını koruyor.

Pakistan'da IMF Reformları ve Siyasi Ä°stikrar Arayışı Ağır bir dış borç krizi ve döviz rezervi erimesiyle mücadele eden Pakistan, IMF ile imzaladığı milyarlarca dolarlık kurtarma paketi (stand-by agreement) kapsamındaki acı reçeteleri uygulamaya devam ediyor. Enerji sübvansiyonlarının kaldırılması, vergi oranlarının artırılması ve kamu iktisadi teÅŸebbüslerinin özelleÅŸtirilmesi, halkın alım gücünü dramatik ÅŸekilde düÅŸürerek sokak protestolarını beraberinde getirdi. Cezaevindeki eski BaÅŸbakan Ä°mran Han'ın destekçileri ile sivil-asker bürokrasisi arasındaki derin siyasi fay hatları, ülkedeki makroekonomik reformların sürdürülebilirliÄŸini riske atıyor. Pakistan'ın iç istikrarı, komÅŸusu Afganistan'dan sızan terör grupları ve Hindistan ile devam eden KeÅŸmir gerginliÄŸi düÅŸünüldüÄŸünde, bölgesel güvenlik açısından kritik bir öneme sahiptir.

Sri Lanka'nın Borç Yapılandırması ve Ekonomik Toparlanma Süreci Tarihinin en ağır ekonomik çöküÅŸünü ve siyasi krizini yaÅŸayan Sri Lanka, uluslararası alacaklılar (Paris Kulübü, Çin ve Hindistan) ile yürüttüÄŸü zorlu dış borç yapılandırma müzakerelerinde kritik bir eÅŸiÄŸi geride bıraktı. Turizm gelirlerinin yeniden canlanması ve iÅŸçi dövizlerindeki artışla birlikte enflasyonun tek haneli rakamlara inmesi, ada ülkesinde makroekonomik bir toparlanma umudu yarattı. Ancak Çin'in Sri Lanka'daki stratejik liman yatırımları ve borç diplomasisi üzerinden kurduÄŸu tahakküm, Hindistan ve ABD'nin bölgedeki jeopolitik endiÅŸelerini canlı tutmaya devam ediyor. Sri Lanka'nın toparlanma süreci, Küresel Güney'deki temerrüde düÅŸmüÅŸ diÄŸer ülkeler için bir emsal teÅŸkil etmesi açısından yakından takip ediliyor.

BangladeÅŸ'te Seçim Sonrası Ticaret Diplomasisi ve Lojistik Hub Hedefi BangladeÅŸ, ÅŸiddetli siyasi protestoların ve boykotların gölgesinde geride bıraktığı genel seçimlerin ardından iç siyasi tansiyonu düÅŸürerek odak noktasını ticaret diplomasisine kaydırdı. Dünyanın en büyük ikinci hazır giyim ihracatçısı olan Dakka yönetimi, "En Az GeliÅŸmiÅŸ Ülke" (LDC) statüsünden 2026 sonunda çıkmaya hazırlanırken, AB ve ABD ile tercihli ticaret anlaÅŸmalarını korumak için yoÄŸun bir lobi faaliyeti yürütüyor. EÅŸ zamanlı olarak, Matarbari Derin Deniz Limanı gibi devasa altyapı projelerini Japonya'nın desteÄŸiyle tamamlayarak Bengal Körfezi'nde Çin ve Hindistan arasında kilit bir bölgesel lojistik merkezi (hub) olmayı hedefliyor. Bu strateji, BangladeÅŸ'in jeopolitik önemini ekonomik bir kaldıraca dönüÅŸtürme vizyonunu yansıtıyor.

Afganistan'da Ä°nsani Kriz ve Bölgesel Güvenlik Dinamikleri Taliban yönetiminin uluslararası alanda tanınmama durumu Afganistan'daki derin insani krizi daha da içinden çıkılmaz bir hale getiriyor. Kadınların eÄŸitime ve istihdama eriÅŸimine yönelik devam eden sert kısıtlamalar, uluslararası yardım kuruluÅŸlarının ülkedeki faaliyetlerini durma noktasına getirirken, milyonlarca Afgan temel gıda ve saÄŸlık hizmetlerinden mahrum yaşıyor. Öte yandan, Çin ve Rusya'nın maden imtiyazları karşılığında Taliban ile kurduÄŸu pragmatik diplomatik temaslar ve Pakistan'ın sınır ötesi terör gruplarına (TTP) karşı yürüttüÄŸü sınır dışı operasyonları, Kabil'in komÅŸularıyla olan karmaşık iliÅŸkilerini ÅŸekillendiriyor. Afganistan'ın jeopolitik izolasyonu, Orta ve Güney Asya'yı birbirine baÄŸlayacak enerji (TAPI) ve ticaret koridorlarının inÅŸasını belirsizliÄŸe sürüklemektedir.