Prof. Dr. Ersan BaÅŸar  ·  Deniz UlaÅŸtırma Ä°ÅŸletme MühendisliÄŸi Bölümü

Bir kıyı ÅŸehrinde yaÅŸarken binlerce kilometre uzaktaki bir buzulun geleceÄŸimizle ne ilgisi olabilir? Ä°lk bakışta kutuplar buzlarla kaplı manzaraların, penguenlerin, kutup ayılarının ve zorlu bilimsel seferlerin dünyasıdır. Oysa bu uzak coÄŸrafyalarda yaÅŸanan deÄŸiÅŸimler, deniz kıyısındaki evlerimizden limanlarımıza, doÄŸal yaÅŸamdan dünya ticaretine kadar uzanan sonuçlar doÄŸururken bize uzak görünse de ortak iklim sistemimizin tam merkezindedir.

Ä°nsan faaliyetleriyle atmosfere salınan sera gazları, yeryüzünün ısınmasına neden olur. Ancak bu ısınma dünyanın her yerinde aynı hızla gerçekleÅŸmemekte ekvatora yakın bölgeler ve kutuplarda farklılık göstermektedir. Arktik 1979’dan bu yana küresel ortalamanın yaklaşık üç katı hızla ısınmaktadır. Bu nedenle Arktik, iklim deÄŸiÅŸiminin etkilerinin en belirgin görüldüÄŸü bölgelerden biri olarak karşımıza çıkmaktadır (AMAP, 2025).

Beyaz örtü küçülmekte

Kutup bölgelerindeki kar ve buz, güneÅŸten gelen enerjinin önemli bir bölümünü uzaya geri yansıtmaktadır. Beyaz örtü ÅŸeklinde kaplanan buz küçüldüÄŸünde ortaya çıkan koyu renkli deniz ve kara yüzeyleri daha fazla enerji soÄŸurmaktadır. Böylece ısınma erimeyi, erime de ısınmayı artırmaktadır. Bilim insanlarının “buz albedo geri beslemesi” olarak adlandırdığı bu süreçte albedo etkisi kutuplardaki deÄŸiÅŸimi tetiklemekte, bu nedenle yalnızca sıcaklık artışının sonucu deÄŸil, onu güçlendiren bir etken olarak karşımıza çıkmaktadır (IPCC, 2021).

Ancak Kuzey ve Güney Kutup bölgeleri aynı biçimde deÄŸiÅŸmez. Arktik, çevresi karalarla kuÅŸatılmış bir okyanus olmasına karşın Antarktika ise okyanusla çevrili, kalın buz örtüsü taşıyan bir kıtadır. Antarktika’daki deÄŸiÅŸimler bölgelere göre farklılaşır. Dolayısıyla tek bir yerdeki kar yağışı veya kısa süreli buz artışı, uzun dönemli küresel ısınmayı geçersiz kılmaz. DeÄŸiÅŸimi anlamak için yıllara yayılan ölçümlere ve geniÅŸ coÄŸrafyaları kapsayan gözlemlere ihtiyaç bulunmaktadır (IPCC, 2021, 2022a).

Eriyen buzun kıyılarımıza ulaşan etkisi

Burada önemli bir ayrım bulunuyor: Deniz üzerinde yüzen buzların erimesi, deniz seviyesini doÄŸrudan belirgin ölçüde yükseltmez. Buna karşılık Grönland ve Antarktika gibi karalar üzerindeki buzların kaybı, okyanuslara su ekler ve deniz suyu ısındıkça genleÅŸir. Deniz seviyesindeki yükselmenin temel nedenleri arasında bu iki süreç yer alır (IPCC, 2021).

IPCC’ye (2021) göre 2100 yılına kadar küresel ortalama deniz seviyesi, 1995–2014 ortalamasına kıyasla çok düÅŸük emisyon senaryosunda yaklaşık 28–55 cm, çok yüksek emisyon senaryosunda ise 63–101 cm olarak ön görülmektedir. Aslında bu yükselme oranları az görülebilir. Ancak yükselen deniz seviyesi, fırtınalar sırasında suyun daha içerilere ulaÅŸmasını kolaylaÅŸtırabilir kıyı taÅŸkınlarını, erozyonu ve yeraltı sularının tuzlanmasını artırabilir. Bu durum evleri, tarım alanlarını, yolları ve limanları ilgilendirir (IPCC, 2022a). Dünya nüfusunun yarıya yakın bir bölümü ve ticaretin ana damarları olan sahil gölgelerinin bu ÅŸekilde etkilenmesi her açıdan önemli bir risk oluÅŸturacaktır.

Ä°klim deÄŸiÅŸirken insanlar da yer deÄŸiÅŸtiriyor

Kıyı taÅŸkınları, su kaynaklarının tuzlanması ve geçim olanaklarının azalması, insanların yaÅŸadıkları yerleri terk etme baskısını artırabilir. Küçük ada toplumları ve alçak kıyı yerleÅŸimleri bu açıdan özellikle hassas alanlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Bununla birlikte iklim göçlerini yalnızca kutuplardaki buz kaybına baÄŸlamak doÄŸru deÄŸildir. Kuraklık, seller, ekonomik koÅŸullar, toplumsal eÅŸitsizlikler ve uyum olanakları birlikte rol oynar. Ä°klimle iliÅŸkili göçlerin büyük bölümü de ülke sınırları içinde gerçekleÅŸmektedir (IPCC, 2022a). Ä°klim deÄŸiÅŸimi gelecekte bizlerin zorunlu göçe maruz bırakacağı bir gerçektir.

Dünya ticaretinin yönü kuzeye mi dönüyor?

Arktik deniz buzunun azalması, gemilerin bazı bölgelerde daha uzun süre seyredebilmesine olanak saÄŸlayabilir. Rusya’nın kuzey kıyıları boyunca uzanan Kuzey Deniz Rotası (NSR), bu dönüÅŸümün önemli odaklarından biri haline gelmektedir. Avrupa ile Asya arasındaki bazı liman çiftlerinde mesafeyi kısaltma potansiyeli taşıyan rota, dünya ticaretine alternatif bir baÄŸlantı sunabilir. Ancak kısa mesafe, her zaman düÅŸük maliyetli ve güvenilir taşımacılık anlamına gelmez. DeÄŸiÅŸken buz koÅŸulları, mevsimsellik, özel gemi gereksinimleri ve sınırlı arama kurtarma olanakları önemli güçlükler olarak karşımıza çıkmaktadır. NSR’nin mevcut transit trafiÄŸi de baÅŸlıca küresel güzergâhlara göre oldukça sınırlıdır. Bu nedenle SüveyÅŸ Kanalı’nın yerini kısa sürede alacağını söylemek yerine, belirli taşımalar için önem kazanabilecek bir seçenek olarak deÄŸerlendirmek daha gerçekçi bir yaklaşım olacaktır (Danish Shipping, 2026). Arktik’deki artan gemi faaliyetleri, petrol kirliliÄŸi ve diÄŸer çevresel baskılar açısından da dikkatle yönetilmelidir (IPCC, 2022b).

Uzaklığı deÄŸil, sorumluluÄŸu düÅŸünmek

Kutupların geleceÄŸi yalnızca bu bölgelerde yaÅŸayanların veya araÅŸtırma yapanların meselesi deÄŸildir. Sera gazı salımlarının azaltılması, kıyıların deÄŸiÅŸen koÅŸullara hazırlanması, doÄŸal yaÅŸamın korunması ve deniz taşımacılığının çevresel sorumlulukla yürütülmesi aynı bütünün parçalarıdır.

Bilimsel seferler, uydu gözlemleri ve uzun süreli ölçümler sayesinde deÄŸiÅŸimin yönünü daha iyi anlayabiliyoruz. Asıl sorumluluÄŸumuz, bu bilgiyi günlük tercihlerimize ve toplumsal kararlarımıza taşımaktır. Çünkü kutuplarda kaybolan buz, uzak bir coÄŸrafyanın görüntüsünden fazlasıdır. Hepimizin geleceÄŸini ilgilendiren bir deÄŸiÅŸimin iÅŸaretidir. Önemli olan bizlerin nasıl davranacağı karbon salınımını en aza indirerek küresel ısınmayı yavaÅŸlatmamız ve bize uzak gibi görünen o kutup bölgelerindeki buzların korunmasıdır.

Kaynakça

• AMAP,  (2025). Key findings from the AMAP Arctic Climate Change Update 2024. https://www.amap.no/documents/download/7296/inline
• Danish Shipping, (2026). Record year on the Northeast Passage but Arctic shipping remains very limited. https://danishshipping.dk/en/latest-news/2026/record-year-on-the-northeast-passage-but-arctic-shipping-remains-very-limited/
• IPCC, Intergovernmental Panel on Climate Change. (2021). Climate change 2021: The physical science basis. Cambridge University Press.. https://doi.org/10.1017/9781009157896
• IPCC, Intergovernmental Panel on Climate Change. (2022a). Climate change 2022: Impacts, adaptation and vulnerability. Cambridge University Press.. https://doi.org/10.1017/9781009325844
• IPCC, Intergovernmental Panel on Climate Change. (2022b). Climate change 2022: Mitigation of climate change. Cambridge University Press.. https://doi.org/10.1017/9781009157926